Rijk worden op de werf van de gouden eeuw

Gilbert van Schoonbeke was een succesvol projectontwikkelaar en urbanist, maar vooral ook een gewiekst ondernemer.

In de loop der eeuwen heeft waarschijnlijk niemand de stadsontwikkeling van Antwerpen ingrijpender beïnvloed dan Gilbert van Schoonbeke.

Van Schoonbeke (1519-1556) was verantwoordelijk voor de aanleg van een derde van de straten die in de ‘gouden’ zestiende eeuw in Antwerpen werden ontwikkeld. Met de steun van het stadsbestuur kocht hij grote lappen grond om er economische centra tot stand te brengen, waaronder de Vrijdagmarkt en de Stadswaag. Vervolgens verkavelde hij de gronden in kleinere percelen, die hij met veel winst verkocht.

Grondspeculant
Ook buiten de stad paste Van Schoonbeke deze strategie toe. Zo ontwikkelde hij braakliggende gronden tot hoven van plaisantie – buitenverblijven voor de rijken – in de buurt van het huidige Harmoniepark en de Markgravelei. Daarnaast legde hij de basis voor de Antwerpse dokhaven met zijn ambitieuze plan voor Nieuwstad, een stadsuitbreiding van ongeveer 25 hectare op de plaats waar nu het Eilandje is. Hij ontwikkelde er een nieuw havenkwartier met kanalen en los- en laadplaatsen.

Visionair
Van Schoonbeke kreeg het monopolie op openbare werken in de stad. Toen het Antwerpse stadsbestuur de bouw van een nieuwe stadsomwalling niet meer kon financieren, kreeg hij het hele project in handen. Van Schoonbeke kon de prijs drukken omdat hij als eerste ondernemer alle benodigde bouwmaterialen zelf produceerde. Hij organiseerde turfwinning in het Nederlandse Veenendaal en kleiwinning in Hemiksem, waar hij ook steenbakkerijen oprichtte. Hij deed aan bosbouw in Buggenhout en exploiteerde kalkovens in Namen.

Brouwerijen
Als ondernemer had Gilbert van Schoonbeke ook oog voor andere noden. De vraag naar bier in het zestiende-eeuwse Antwerpen was zo groot dat er heel wat moest worden geïmporteerd. Bovendien was het gerstenat dat in de stad zelf werd gebrouwen, minderwaardig door de slechte kwaliteit van het drinkwater. Redenen genoeg voor Van Schoonbeke om zich ook op deze industrietak te storten. Eerst verwierf hij het recht om accijnzen te heffen op ingevoerd bier. Vervolgens richtte hij zestien brouwerijen op in de Nieuwstad. Om het waterprobleem op te lossen, liet hij tot slot een waterhuis bouwen, het huidige Brouwershuis. Via een ingenieus systeem werd zuiver water uit de Schijn aangevoerd en verdeeld over de verschillende brouwerijen.

Nu hij zowel in de toevoer van grondstoffen als de productie van bier kon voorzien, wilde Van Schoonbeke van het Antwerpse stadsbestuur ook een monopolie voor het brouwen van bier. Met zijn tomeloze en egocentrische ambitie creëerde hij echter heel wat vijanden en in 1554 moest Van Schoonbeke de wijk nemen naar Brussel. Hij keerde weliswaar nog terug, maar overleed korte tijd later onverwacht, op 37-jarige leeftijd.

Gilbert van Schoonbekejaar
Vijfhonderd jaar na zijn geboorte schetst een overzichtstentoonstelling in het Maagdenhuis via kunstwerken, plannen en gebruiksvoorwerpen de context waarin Gilbert van Schoonbeke zijn plannen kon verwezenlijken. Daarbij komen niet alleen de bouwprojecten van de schatrijke ondernemer in beeld, maar ook de intriges, moordpogingen en opstanden die hij in gang zette. Daarnaast brengt Museum Vleeshuis met concerten en een mini- de tijd van Van Schoonbeke opnieuw tot leven. Hoogtepunt zijn twee bijzondere bruiklenen uit de collectie van The Phoebus Foundation.

 

Rijk worden op de werf van de gouden eeuw
7 juni tot 8 september in Antwerpen
www.maagdenhuis.be

Schatkamer Gilbert van Schoonbeke
tot 30 juni in Antwerpen
www.museumvleeshuis.be

 

Dit is een artikel uit het magazine 100% EXPO, nr. 27 juni-sept 2019.
Het volledige magazine lees je HIER digitaal of schrijf je in om de papieren versie van de volgende editie gratis bij je thuis te krijgen.

Laat een reactie achter